رستُم وُسکانیان (۱۳۱۱ تبریز-۲۰ مرداد ۱۳۹۲ آمریکا) معمار ایرانی ارمنی‌تبار بود.

زندگی

خانوادهٔ وسکانیان در زمانی که او شش ساله بود از تبریز به تهران، محلهٔ سید هاشم، در شاه آباد، نقل مکان کردند و نام رُستُم را در مدرسه‌ای به نام پروانه نوشتند تا اینکه پس از پایان جنگ جهانی دوم و بازگشایی دوبارهٔ مدارس ارمنیان در تهران از سال چهارم ابتدایی در مدرسه ارمنیان نامنویسی کردند. پدرش، ملیک، عکاس با ذوق و هنرمندی بود.

رُستُم تحصیلات متوسطه خود را در رشته ریاضی در دبیرستان البرز ادامه داد. او از همین دوران شروع به طراحی کرد و برخی از آثار او در کتابچهٔ پایان سال دبیرستان چاپ و از وی به منزلهٔ نقاش جوان یاد شد. در سال ۱۳۳۱ش، پس از دریافت دیپلم متوسطه وارد دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران شد و تا سال ۱۳۳۸ش در رشتهٔ معماری این دانشکده ادامهٔ تحصیل داد و با رتبهٔ ممتاز از دانشگاه تهران فارغ‌التحصیل شد. با کسب این موفقیت دولت ایران بورسیه تحصیلی در اختیار وی قرار داد و رُستُم برای تکمیل تحصیلات خود راهی پاریس شد.

او در پاریس در رشتهٔ معماری مدرسهٔ هنرهای زیبای پاریس، بوزار ، درآتلیهٔ زاوارونی ثبت نام کرد و در سال ۱۳۴۳ش، پس از اتمام تحصیلات خود و با دریافت مدرک D.P.L.G به ایران بازگشت. وُسکانیان از همان سال نخست ورود، در کنار فعالیت حرفه‌ای خود به منزلهٔ آرشیتکت، در دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاه تهران نخست با عنوان استادیار و سپس از ۱۳۵۴ ـ ۱۳۵۹ش با عنوان دانشیار و مدیر گروه معماری مشغول به کار شد.

در سال ۱۳۵۲ش، فرصت مطالعاتی سه‌ماهه‌ای در دانشگاه پنسیلوانیا در آتلیهٔ معمار لوئی کان، در اختیار وی قرار گرفت و عازم امریکا شد و پس از کسب تجربیات بسیار ارزنده بار دیگر به ایران بازگشت.

دانشگاه دولتی معماری و ساختمان ایروان نیز در ۱۰ مهر ۱۳۸۸ش مدرک دکترای افتخاری به وی اعطا کرد. وُسکانیان بین سالهای ۱۳۳۰ ـ ۱۳۸۰ش در حدود۲۴ نمایشگاه نقاشی و هنرهای تجسمی گروهی و انفرادی در کانون‌های به نام هنری در نقاط گوناگون جهان از جمله گالری گورکی نیویورک، گالری زروان و موزه هنرهای معاصر تهران و ونیز، پاریس و لوس آنجلس شرکت کرد و برنده چندین جایزه، نشان طلا و دیپلم افتخار شده است.

رُستُم وسکانیان یکشنبه شب ۲۰ مرداد ۱۳۹۲ش. به دلیل بیماری در آمریکا در گذشت.

آثار

  • کلوپ ارامنه سال ۱۳۴۵ش.
  • بنا کودکستان ارامنه تبریز سال ۱۳۵۰ش.
  • ورزشگاه آرارات تهران بین سالهای ۱۳۴۹ ـ ۱۳۵۴ش ساخته شده است.
  • عبادت  گاه صلیب مقدس بین سالهای ۱۳۶۳-۱۳۶۵ش در آرارات تهران.
  • مرکز هنری شوشی، در قره باغ در سال ۱۳۸۳ش.

در آغاز دورۀ پهلوی، شمار مهندسان و متخصصان ایرانی در رشته های معماری وساختمان اندک بود اما از میانۀ این دوره با بازگشت کسانی که برای تحصیل به خارج از کشور رفته بودند شمار آنها بیشتر شد. بسیاری از این معماران ارمنی بودند و مانند دیگر مواردی که ارمنیان با شماری اندک، نقشی بزرگ در انتقال فرهنگ مسیحی ـ اروپایی به ایران ایفا کردند، در اشاعه معماری جدید نیز بسیار موثر واقع شدند.[2]

معماران مؤلف ارمنی نظیر گابریل گورکیان، وارتان هوانسیان، پل آبکار، یرواند بوداغیان و اوژن (ژنیا) آفتاندیلیان سلسله معمارانی بودند که درکنارمعماران ایرانی نظیر بهزاد و ظفراز پیش قراولان مدرنیته در معماری ایران بودند و آثار ایشان بی چون و چرا جزو میراث فرهنگی و معماری ما و شناسنامه دوران تحول و نوگرایی ایران محسوب میشود. آخرین معمار مؤلف ارمنی از این سلسلۀ رو به انقراض رستم وسکانیان است.

 استادزادۀ تبریز است در سنۀ1311ش. خانوادۀ وسکانیان در زمانی که او شش ساله بود از تبریز به تهران، محلۀ سید هاشم، در شاه آباد، نقل مکان کردند و نام رُستُم را در مدرسهای به نام پروانه نوشتند تا اینکه پس از پایان جنگ دوم جهانی و بازگشایی دوبارۀ مدارس ارمنیان در تهران از سال چهارم ابتدایی در مدرسه ارمنیان نامنویسی کردند.

پدرش، ملیک، عکاس با ذوق و هنرمندی بود. استاد هنوز مسیر خانه تا عکاسخانۀ پدر، واقع درخیابان لاله زار و سقاخانۀ سر راه را به یاد دارد زیرا هر روز از این مسیر طعام خانگی برای پدر به محل کار میبرده.

استاد ملیک مسئولیت عکاسی پایان سال کالج آمریکایی البرز را به عهده و رابطهای دوستانه با دکتر مجتهدی[3]، مدیر البرز، داشت. این آشنایی سبب شد که رُستُم تحصیلات متوسطه خود را در رشته ریاضی در دبیرستان البرز ادامه دهد. او از همین دوران شروع به طراحی کرد. برخی از آثار او در کتابچۀ پایان سال دبیرستان چاپ و از وی به منزلۀ نقاش جوان یاد شد.

رُستُـم  در پاریسدر 1331ش، پس از دریافت دیپلم متوسطه وارد دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران شد و تا 1338ش در رشتۀ معماری این دانشکده ادامۀ تحصیل داد و با رتبۀ ممتاز از دانشگاه تهران فارغ التحصیل شد. با کسب این موفقیت دولت ایران بورسی تحصیلی در اختیار وی قرار داد و رُستُم برای تکمیل تحصیلات خود راهی پاریس شد.

او در پاریس در رشتۀ معماری مدرسۀ هنرهای زیبای پاریس، بوزار،[4] درآتلیۀ زاوارونی[5] ثبت نام کرد و در 1343ش، پس از اتمام تحصیلات خود و با دریافت مدرک D.P.L.G. به ایران بازگشت.

وُسکانیان از همان سال نخست ورود، در کنار فعالیت حرفهای خود به منزلۀ آرشیتکت، در دانشکدۀ هنرهای زیبای دانشگاه تهران نخست با عنوان استادیار و سپس از 1354 ـ 1359ش با عنوان دانشیار و مدیر گروه معماری مشغول به کار شد.

در 1352ش، فرصت مطالعاتی سه ماههای[6] در دانشگاه پنسیلوانیا در آتلیۀ معمار شهیر لوئی کان،[7] در اختیار وی قرار گرفت و عازم امریکا شد و پس از کسب تجربیات بسیار ارزنده باردیگر به ایران بازگشت.

به پاس خدمات ارزندۀ حرفهای و آموزشی استاد وسکانیان مراکز گوناگون ازجمله کانون مهندسان معمار دانشگاه تهران و جامعۀ معماران ارمنستان در 1385ش و پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران، باشگاه آرارت، انجمن اجتماعی ارامنه و جامعۀ معماران و مهندسان ارمنی ایران، در 1388ش، در برنامه هایی جداگانه از ایشان تقدیر کردند.دانشگاه دولتی معماری و ساختمان ایروان نیز در 10 مهر 1388ش مدرک دکترای افتخاری به وی اعطا کرد.

رُستُم وُسکانیان از معدود معمارانی است که علاوه بر امور حرفهای و آموزشی در فعالیتهای اجتماعی و فرهنگی جامعۀ خود نقشی بسیار تعیین کننده داشته و نام وی در زمینه های گوناگون فرهنگی و هنری ارمنیان به چشم میخورد و ذکر آن در هر مورد نشانه کمال است.

وُسکانیان بین سالهای 1330 ـ 1380ش در حدود24 نمایشگاه نقاشی و هنرهای تجسمی گروهی و انفرادی در کانونهای به نام هنری در نقاط گوناگون جهان از جمله گالری گورکی نیویورک،گالری زروان و موزه هنرهای معاصر تهران گرفته تا ونیز، پاریس و لوس آنجلس شرکت کرد و برنده چندین جایزه، نشان طلا و دیپلم افتخار شده. او هم اکنون نیز با اشتیاق و نیرویی مثالزدنی در تکاپو و خلق آثار تجسمی ای است که هریک در عین پالودگی پر از رمز و رازهای خاص دنیای درونی اوست.


 وُسکانیان بیش از پنجاه طرح معماری اجرا شده دارد.این تنوع از مرمت قرهکلیسا در چالدران (1355ش) و کلیسای سرکیس مقدس در نزدیکی دیر استپانوس مقدس(1364ش) گرفته تا زورخانۀ بانک تجارت در تهران و پایانۀ اتوبوس شیراز (1362ش) و ویلاها و بناهای آموزشی، فرهنگی و اجتماعی ارمنیان قابل رؤیت است و هریک از این بناهای اخیر تأثیری ماندگار و انکارناپذیر در روند زندگی ارمنیان در ایران داشته اند.

یکی از این بناها سالن کلوپ ارامنه به رغم پیشنهادهای عوام و مخالفتهای خواص طرح جسورانه ای است که در 1345ش ساخته شد. در این طرح وسکانیان حیاط و فضای سبز را در بیشترین حد حفظ کرده و سالن اصلی را کاملاً به شکل درونگرا، در زیر حیاط و با ورودی مجزا از خیابان فرانسه، ساخته است. در حین ورود به این بنا ناخودآگاه تحت تأثیر فضای شاعرانهای از آجر و سیمان سفید، که به شکل ماهرانه ای تلفیق شده اند، قرار میگیرید و پس از خروج از آن مدتها احساس فضایی به خصوص را در روح خود به یدک میکشید.

 وُسکانیان در 1348ش بنای کودکستان ارمنیان تبریز را ساخت، بنایی لطیف و رؤیایی با مقیاس انسانی درخور کودک با شکلها، رنگها، فضاها و گوشه های به یاد ماندنی.

 

 از معروفترین آثار معماری وُسکانیان میعادگاه ارمنیان ایران، ورزشگاه آرارت تهران، است. در چهل سال گذشته کمتر ارمنیای را میتوان یافت که در دورهای از زندگیش با این مجموعه عجین نبوده باشد. این ورزشگاه بین سالهای 1349 ـ 1354ش ساخته و رفته رفته تبدیل به مهمترین مرکز اجتماعی ارمنیان ایران شد.


 استاد داستان ساخت این بنا را چنین تعریف میکند: « قطعه زمینی که مجموعۀ آرارات در آن احداث شده قبلاً قبرستان دویست سالۀ ارمنیان ونک بوده است. روزی محمد رضا پهلوی، شاه سابق ایران، در حین پرواز بر فراز تهران متوجۀ ناهماهنگی این قبرستان با برنامۀ شهری این منطقه و همجواری آن با پارک و کلوپ شاهنشاهی (پارک ملت و باشگاه انقلاب کنونی) میشود. در نهایت تصمیم به تغییر کاربری این قطعه به ورزشگاه گرفته میشود و به همت ارمنیان این تصمیم به اجرا درمیآید و قرار میشود بنایی به رسم یادبود خفتگان نیز در بخشی از این مجموعۀ ورزشی احداث شود».

ورزشگاه آرارات در زمینی مثلثی شکل طرح و اجرا شده است که زمین فوتبال و سکوهای تماشاگران در مرکز و سایر فضاهای ورزشی و اجتماعی با ترکیببندی هنرمندانهای از احجامی استوار و بی پیرایش در حول آن ساماندهی شده اند. در این مجموعه ترکیب استادانه ای از تنوع بافتهای زیبای آجر و بتن اکسپوز (عریان) را میتوان مشاهده کرد. بخش فرهنگی مجموعۀ آرارات در آن زمان بنا به دلایلی ساخته نشد و در سالهای اخیر الحاقاتی ناهماهنگ به عنوان بخش فرهنگی و غیره در این مجموعه ساخته شده است.

طرح بنای یادبود این مجموعه نیز در ابتدا شکلهای گوناگونی به خود گرفت که در نهایت بین سالهای 1363ـ 1365ش منجر به ساخت عبادتگاه صلیب مقدس از بناهای ارزنده و از نمونه های ماندگار معماری مذهبی ارمنی شد. طرح این بنا کلیۀ تصورات جزم اندیشانه و تقلید سطحی از شمایل معماری سنتی کلیسای ارمنی را شکست و شکل جدیدی از آن را ارائه کرد. واضح است که ارائه و اجرای چنین طرح جسورانهای، در جوامع بسته، کاری است بس دشوار و استاد به حق از پس آن خوب برآمد. عبادتگاه صلیب مقدس یکپارچه از بتن مسلح ساخته شده و هم در پلان و هم در نما مدولار و قرینه است. هستۀ مرکزی عبادتگاه با چهار صلیب عظیم احاطه شده که گویی محافظ عابد است در هنگام عبادت.

آخرین پروژۀ طراحی شدۀ وُسکانیان مرکز هنری شوشی، ازمهمترین شهرهای تاریخی، علمی و فرهنگی ارمنیان در قراباغ، در 1383ش است. به موازات بازسازی خرابیهای جنگ، او، که در برابر نسل آیندۀ مردمانش احساس مسئولیت میکند، طرح «مرکز هنری» خود را برای بازسازی و تربیت روح ساکنان این شهر استثنایی به آنان اهدا کرده است.

رستُم وُسکانیان انسانی است کاملاً درونگرا با روحی همانند آثارش پیچیده و پررمز و راز. او را به راستی چه میتوان نامید؟ نقاش، مجسمه ساز، معمار، معلم، دوست؟ او به راستی انسان است، اشرف مخلوقات و به حق یگانه معمار هستی در آفرینشش از هیچ فوت و فنی دریغ نورزیده.

 آن سفر کرده که صد قافله دل همره اوست           هر کجا هست خدایا به سلامت دارش